Был донъяла ниҙәр бар?

Ҡытайҙа былтыр 10 миллион 35 мең бала тыуа. Рәсәй менән сағыштырғанда иҫ киткес күп ( беҙҙә 2020 йыл 1 миллион 436 мең бәпес донъяға килә). Шулай ҙа күршеләр борсола башланы – бындай түбән (ҡытайҙарҙың фекеренсә) тыуым 1949 йыл Ҡытай Халыҡ Республикаһы ойошторолғандан алып булғаны юҡ. 2019 йыл менән сағыштырғанда тыуым кинәт 15 процентҡа төшкән. Бында коронавирус пандемияның ғәйебе юҡ, ти эксперттар, тормоштары ла етеш, әммә заман кешеләре хәҙер нәҫел ҡалдырыуҙан да алда үҙҙәрен хәстрләүҙе өҫтөн күрә бит. Ҡайҙа ла шулай инде. Әткәндәй,2020 йылдың 12 айында Башҡортостанда 41 180 бала тыуған, бер йыл элек яңы тыуған сабыйҙар һаны күберәк булған – 42 031 бәпес.

Башҡортостанда 2020 йылда үлем осраҡтары 2019 йыл менән сағыштырғанда 1,2 тапҡырға артҡан. Росстат мәғлүмәттәре буйынса, ғинуарҙан алып декабргә тиклем республикала 59 844 кеше үлгән. Бер йыл элек 49 195 кеше мәрхүм булған. Айырма – 10 649 кеше.Былтыр декабрҙә Башҡортостанда 6 275 кеше донъя ҡуйған, тип хәбәр итте статистиктар. Был 2019 йылдың декабре менән сағыштырғанда 1,5 тапҡырға күберәк. Ведомство мәғлүмәттәренә ярашлы, декабрҙә 64 сирле COVID-19 ҡорбаны булған. Шулай уҡ уҙған йылда республикала үлгәндәрҙең яңы тыуғандар һанынан 18 664 кешегә күберәк булыуы хәбәр ителә. 2019 йылға ҡарағанда халыҡтың тәбиғи кәмеүе 2,6 тапҡырға артҡан.

Һөт биргән һыйыр-кәзәләрҙе, эш малын, ҡуяндарҙы, ҡош-ҡорт һәм бал ҡорттарын граждандарҙан бурыстары өсөн тартып алыу быға тиклем дә тыйылған ине. РФ Дәүләт Думаһы депутаттары был исемлеккә эт һәм бесәйҙәрҙе индереү тураһында закон проекты менән шөғөлләнә, тип хәбәр ителде. Хайуандарға мәрхәмәтле булырға тейешбеҙ, яратҡан эт-бесәйҙәренән айырылышҡан эйәләре лә зар-интизар булмаһын, тип аңлата башланғыстарын. Бик хуп, тик был алым Рәсәй халҡының бик аҙ өлөшөнә ҡағыла инде: “ҡара” халыҡтың тоҡомһоҙ эт һәм урам бесәйҙәре, хәжәт ҡаплау түгел, бушлайға ла бер кемгә кәрәкмәҫ!

Эйе, беҙ, башҡорттар аҡ төҫтә булһа ла, атты “күк” тип әйтәбеҙ. Ә бына Нижегород өлкәһенең Дзержинск ҡалаһында ниндәйҙер күгелйем, түгел, ысынында ла зәп-зәңгәр төҫтәге эттәр урамда йүгерешә башлағас, халыҡ шаңҡып ҡала. Былай ҙа берәҙәк эттәрҙән тынғы юҡ, хәҙер ҡиәфәттәре лә тамам сәйер һәм ҡурҡынысҡа әйләнә. Әлегә бер генә версия – 2015 йыл заманында ҡеүәтле “Оргстекло” химия предприятиеһы банкротҡа ултыртыла. Буш ҡалған биләмәләрҙә хәҙер эт өйөрҙәре хужа. Күрәһең, баҡыр купоросы йә башҡа химикат өҫтөндә аунағандар. Ай-һай, заманында көслө ағыу – синиль кислота етештергән предприятиеның ҡалдыҡтарына бындай мөнәсбәт булғанда, экология һәләкәттәре лә ихтималдыр!.

Англияла 100 йәшендә Икенсе донъя һуғышы ветераны Том Мур әфәнде баҡыйлыҡҡа күсте. Ғүмеренең аҙағын да бик файҙалы үткәрә – коронавирусҡа ҡаршы хәйриә аҡсаһы йыйыуҙы ойоштороп, 3 миллиард һумдға бәрәбәр сумма туплай алды. Бының өсөн батшабикә Елизавета II уны рыцарь дәрәжәһе менән билдәләй. Лайыҡлы кеше үлгәндән һуң берәү аноним рәүештә интернетта уның хәтерен мыҫҡыллап маташҡайны, полиция йәһәт кем икәнлеген асыҡланы, яуапҡа тарттырыласаҡ. Бер ҙә “һүҙ азатлығы” тип тормайҙар.

Францияла Андре туташ коронавирусты бик сабыр үткәрә, табип килгәнендә үҙенең сәләмтлегенән дә алда, ҡалғандар тураһында һорашыр була. Үҙе изоляцияла тотола бит. Монахиня булғас, үлемдән саҡ ҡына ла ҡурҡмай, барыһын да Хоҙайға тапшырған өсөн дә сирҙе еңел үткәргәндер. Һауығып алғас, тыуған көнөн билдәләргә йыйына. 117 йәшен! Эйе, Люсиль Рандон ханым (ата-әсәһе ҡушҡан исем) 1904 йыл тыуған, донъяла иң оҙон ғүмерле кешеләрҙең береһе, унан алда тик Япониянан Канэ Танака ханым (118 йәш).

Америкала коронавирус йоҡмаһын өсөн суд ултырыштарын да интернет аша онлайн режимда үткәрәләр. Тик бына компьютерҙа шундай уйынсыҡ бар – видео аша һөйләшкән кешенең йөҙөн юрамал үҙгәртеп була. Техас адвокаты Род Понтондың компьютерында яңылыштан ошо фильтр ҡабыҙылған була: етди эшем эйәһе судтың онлайн-ултырышында бесәй ҡиәфәтендә күренә. “Мин бесәй түгел, мин – адвокат! Ярҙамсыларым фильтрҙы алмаштыра алмайҙар!” – тип аҡланырға тура килә. Был видеояҙма интернетта бик популярға әйләнде. Әйткәндәй, пандемияның, исмаһам, бер ыңғай яғы булды. Элек бихисап кешене килтереп (эштән айырып!) иҫәпһеҙ-һанһыҙ кәңәшмә-йыйылыш-семинарҙар үткәрелер ине. Хәҙер бындай саралар бик самалы ғына ҡалды, бер ҙә унан ғына донъя емерелмәне!