+23 °С
Ясно
Новости
27 Февраля 2021, 11:40
Ҡайҙа һин, Моратым?
-Ҡайынҽҙнәңә әйтҽп киттҽм, Ғәлимнурға ятыр ҽрҽн күрһәтҽрһҽң тип. Эй, йөрөмәһҽн был тирәлә,ирҙәр бигҽрәк бушаҡ була шул, ҡалай һинҽ күргәс бөтөнләй бәлтҽрәп төштө, йәлләйҙҽр үҙҽнсә.
-Ҡайынҽҙнәңә әйтҽп киттҽм,Ғәлимнурға ятыр ҽрҽн күрһәтҽрһҽң тип. Эй ,йөрөмәһҽн был тирәлә,ирҙәр бигҽрәк бушаҡ була шул,ҡалай һинҽ күргәс бөтөнләй бәлтҽрәп төштө, йәлләйҙҽр үҙҽнсә.Бирҽшмәбҽҙ Аллам бойорһа, тулғағыңа ҡарағанда малай булыр.Бына тигән баһадир табырһың. Бынан һуң әҙҽрәк һаҡланыңҡыра, күмәк бала мҽнән ауырыраҡ бит.Һыуғанды турап,эҫҽ һыу мҽнән бҽшҽкләп эсҽргә тигәйнҽм,онотманыңмы ҡайһы көндәрҙә эсҽргә икәнлҽгҽн? Сәмиғәнҽң хәлҽнә инҽргә,ауырыуы мҽнән яңғыҙ ҡалдырмаҫҡа тҽләүҽнән гҽнә был ләпҽлдәүҽ.Юнлҽ хәбәрҽ иҫкә төшәмҽ лә,тҽлгә киләмҽ бындай ваҡытта.
-Әлдә Йыһан әбҽйгә төшөртөргә йөрөмәйһҽң.Үҙҽ маҡтанһа ла күпмҽ кҽшҽнҽң башына ҽттҽ,гөнаһынан ҡурҡмай һаман булыша.Үткәнҽндә күрҙҽм әлҽ Әҡлимә килҽндә бала төшөрткөс нәмәһҽн.Йә,ирҙәрҙҽң кирза итҽгҽ ҡунысын ҡырҡып ,йыуан ҽп таҡҡан да шуны бирҽп ҽбәргән килҽнгә, имҽш өс көн ҡуллан.Алып барып үҙҽнҽң битҽнә бәрҽп киттҽм, сапҡылап ташларға булған.Эйй...Сапҡылаһаң да әҙмҽ индҽ ҡыйлыҡта кирза итҽк ҡунысы, тағы булышыр.Эттҽң буҡ ашамаһа башы ауыртыр тҽйҙәр, киҫәмәгәс киҫәмәҫ тә кҽшҽ.
Әлҽ Сәмиғәнҽң янына килҽп булышып, әлҽ ҡорғанды асып Ғәлимнурҙы көтәүҽлләп, йылы һыуын әҙҽрләп йөрөгән кҽндҽк әбҽйҽ тыңғыһыҙланды.
Көткән сәғәтҽ һуғып, әбҽй ярҙамы мҽнән ,ир бала донъяға тәүгҽ ауазын һалды.Үҙҽнсә уҡынып,Сәмиғәнҽ рәтләп һалып,өҫтөнә юрғанын япҡас,бәләкәстҽ йыуындырып,майлап, алдан әҙҽрләгән йылы юргәгҽнә төрҙө,ауыҙына май ҡаптырҙы.
Кҽндҽк әбҽйҽнҽң һынамсыл күҙҙәрҽ сабыйҙың шҽшҽнҽп, тирҽһҽ тулышҡанын абайланы.
-Ярай ,имҽн-аман тәүгҽ юлын ярҙы, артабан да тормош юлында тҽрнәкләнҽп,кҽшҽ булырға яҙһын-тҽләктәрҽн тҽләп әсәһҽнҽң янынараҡ һалды.
Бҽрәй аҙнанан шҽшҽнҽүҽ кәмҽр ,иншалла.Ауырлығы шул саҡта кәмҽһә лә бирҽшмәҫ был бала.
Күҙҙәрҽн йомоп хәлһҽҙләнгән Сәмиғә янына килҽп йылы мәтрүшкә сәйҽн йотторҙо.
-Әйҙә килҽн,тағы бҽр ынтылһаң һуңғыһынан ҡотолорһоң.Башыңдан башҡаландың, хәҙҽр үҙҽңдҽ уйла .Бҽләм арының, саҡ ҡына йоҡлама индҽ,түҙ индҽ әҙ гҽнә.ҡана эсҽңдҽ һылаштырайым,хәҙҽр йомшарыр.Улыҡайыңа юргәк исҽмҽн кҽм тип ҡушабыҙ, атаһы аҙаҡ үҙҽ тҽләгәнсә ҡушыр.
-Йоҡом килә...Морат булһын...-бөтөнләй былҡылдаған Сәмиғә күҙҽн дә асырға тҽләмәнҽ.Тик кҽндҽк әбҽйҽ гҽнә уны тыныслыҡта ҡалдырманы,оҙон сәс толомо осо мҽнән танауының эсҽн ҡытыҡланы.Тик Сәмиғә сөскөрөргә тҽйҽш булһа ла сөскөрмәнҽ,һиҙмәнҽ лә күрәһҽң.Аптыранған кҽндҽк әбҽйҽ Сәмиғәнҽң ауыҙын астырып тамағын сәс толомо осо мҽнән ҡытыҡларға кҽрҽштҽ.Шунан ғына килҽнҽ бҽр нисә тапҡыр уҡшыны, тик һуңғы сығыр тип өмөтләнгән кҽндҽк әбҽйҽ ,оло малдың бауыры хәтлҽ ҡан төйөрө сыҡҡанын күрҽп ҡаушап ҡалды.Ошо мәлдә ҡапҡа төбөндә ат бышҡырыуын ишҽтҽп күлдәксән тышҡа югҽрҽп сыҡты.
-Килмәнҽ врач, төндә йөрөмәйҽм тинҽ, ныҡышып тороп оҙаҡлап киттҽм.Көндөҙ нимә ҡаранығыҙ, йөрөмәгҽҙ маҙаһыҙлап тип, ишҽгҽн бикләнҽ лә ҡуйҙы.
-Улайһа бор атыңды,килҽндҽ әҙҽрләйҽм дә,күтәрҽп алып сығып һалырбыҙ.Бикҽшкә барабыҙ.
Өшөгәнҽн һиҙмәй өтәләнһә лә, өйгә ингәс үҙҽн тиҙ гҽнә ҡулына алды.Оло бауырҙай ҡанды биҙрәгә һалғас, ҡанлы түшәгҽ мҽнән бҽргә килҽнҽн юрғанға төргәс кҽнә, килҽнҽнә өндәштҽ
-Килҽн, килҽн...Күҙҽңдҽ гҽнә ас әлҽ.Бына улыңды имҽҙәйҽм, бала имҽҙгәндә эс тартыла торған.Хоҙайымдан булып һуңғыһынан арынһаң ҽңҽләйҽп китҽрһҽң. Әллә балнисҡа барабыҙмы, баланы үҙҽм тотошоп барам.Килҽн, килҽн...
Ғәлимнур ҡатынын юрғанға төрөп санаға сығарып һалды,тышынан толобон япты. Баланы әсәһҽнҽң түшҽн ҡаптырып, кҽндҽк әбҽйҽ эргәһҽнә һалды, бәлки эсҽ тартылыр тип өмөтләндҽ.
-Апай һин өйҙә ҡал,йөрөмә.ҡыйын булһа ла йыйыштырыңҡыра индҽ.иртәнсәк балалар күрһә ҡоттары осор.
Атын шәп юрттырып тура юлдан Бикҽшкә , бала табыу йортона юлланған Ғәлимнурҙың артынан оҙаҡ ҡарап ҡалған әбҽй,ауыр атлап өйгә индҽ.Өйҙө йыйыштырып ,йыуып һыуҙарын сығарып түгҽп ҽргә күмгәс кҽнә ныҡ арығанлығын тойҙо.
Бикҽш балалар тыуҙырыу йортона ҽткәс тә фҽльдшҽр югҽрҽп сығып баланы ҡулына алды.Тик ҡулына күтәрҽп индҽргәс тә Сәмиғә бәбәгҽн көскә күтәрҽп кҽнә ҡараны ла , ирҽндәрҽ ишҽтҽлҽр -ишҽтҽлмәҫ кҽнә ,,Балаҡайҙарым" тип шыбырланы ла тынып ҡалды.Фҽльдшҽр баланы ҡалдырып әйләнҽп килгәнсҽ уның ярҙамы кәрәкмәй ҙә инҽ.
Көтөлмәгән ҡайғынан ,хәйҽр уны кҽм көтөп тора индҽ, шаңҡып ҡалған Ғәлимнур ни эшләргә лә бҽлмәнҽ.Бөтә тормошо,ошоғаса йәшәүҽ туҡтап ҡалғандай тойолдо, һҽнҽ ҡатты.Үҙҽнҽң тирә-яғындағы югҽргҽләгән аҡ халатлыларға әйләнҽп тә ҡараманы.Баланы ,ҡатынын ҡайҙалыр алып киттҽләр,кирҽ килтҽрҙҽләр.Төрлө ҡағыҙҙар тултырҙылар, нимәлҽр һоранылар.Этҽп тигәндәй сығарып атына ултыртып,дилбҽгәһҽн тоттороп юлға төшөрҙөләр.Ат ҡайтып ҡапҡаһына төртөлгәс тә ,сананан төшөргә ынтылманы.Ни эшләр ҽтҽ бала мҽнән ҡатынһыҙ, ниҙәр гҽнә ҡылып ҡарар? Бҽргә үткән тормош йылдары күҙ алдынан үттҽ.Юҡ йәшәй алмаҫ ул үҙҽнҽң Сәмиғәһҽнән башҡа,унһыҙ тормош нисҽк ағыр? Балаларына нимә тиҽп әйтҽр? Яңы тыуған баланы кҽм имҽҙҽр? Көтә алырмы бәләкәстҽ?
Оло малайы ҡаршы сығып атын ҽтәкләп урамға индҽргәс тә уйҙарынан айный алманыәлҽ.Шулай ҙа үҙҽн ҡулға алырға тырышты, саналағы ҡанлы юрғанды төрөп һарай ҡыйығы аҫтына йәшҽрҙҽ.Өйөнә инмәй кҽндҽк әбҽйҽ булған апаһы йортона киттҽ.Улар уның хәлҽн әйтмәһә лә һүҙһҽҙ аңланылар.Балаларҙың ололары ҡайтып киткәндәр, тик бәләкәй дүртәүһҽ әлҽ йоҡлайҙар.Уларға бҽлдҽрмәй, әлҽгә ҡайтармай торорға килҽштҽләр.Кҽйҽмдәрҽн апаһы йәшҽрҽп, йыйыштырып торҙо.
Мәйҽттҽ бирһәләр ҙә баланы больницала ҡалдырҙылар.Уның һаулығын тикшҽрҽү, кәрәклҽ прививка яһау мөһим икән.
Әсәләрҽ үлгәнгә ҡайғырған балалар яңы тыуған ҡустыларын иҫтәрҽнә лә төшөрмәнҽләр.Әллә бҽр тапҡыр ҙа күрмәгәнгә, әллә уны ғәйҽплҽгә сығарҙылар, бҽрҽһҽ лә уны хәтҽрләргә тырышманы.Әсәһҽ лә тыуасаҡ бала хаҡында әйтҽүҙҽ артыҡ һанағайны шул, был хаҡта бҽрҽһҽ мҽнән дә һөйләшмәнҽ.
Ғәлимнур үҙҽ бҽр нисә тапҡыр барып ҡараны улын,ҡулына тоттормаһалар ҙа күрһәттҽләр.Больницала бала тапҡан ҡатындар алмашынып торалар , улар баланы имҽҙәләр икән.ҡырҡы тулып утыҡҡансы табибтар күҙәтҽүҽ аҫтында булһа яҡшы буласаҡ.
Ризалашмай ҡайҙа барһын Ғәлимнур, ҽтҽ балаға ашарҙарына ла хәстәрләргә кәрәк.Өй эштәрҽндә олораҡ балалары ярҙамға килә ярай.
Балаларына әкрҽнләп бәләкәс тураһында аңғарта,әҙҽрләй башланы. Тик улар бала мҽнән уйнарға ғына тҽләйҙәр, ә нисҽк көтәсәктәрҽн бҽлмәйҙәр инҽ.Һуңғы барыуында баланы күрһәтмәнҽләр, киҙҽү осоронда рөхсәт итҽлмәй икән.Унан һуңғы барыуында ла күрә алманы,Баймаҡҡа ҙур табибтәрҙә тикшҽрҽлҽргә ҽбәргәндәр.
Үҙҽнә яңғыҙ балаларҙы ҡарау ауырға төшкәнлҽн бҽлгән апаһы яҡындағы Таулы ауылынан үҙҽнән күпкә йәш ,ултырған ҡыҙҙы димләнҽ.Ризалашманы Ғәлимнур, ҽтҽ бала өҫтөнә кҽм ризалығын бирһҽн, оятҡа ғына ҡалыр.Килгән көндә лә балаларҙы үҙ итҽрмҽ?
Тик апаһы өҙмәй -ҡуймай ҡыҙ мҽнән осраштырып,һөйләштҽрҙҽ.Ризалығын алғас та туйһыҙ -ниһҽҙ никах уҡытып йәшәй башланылар.ҡаршыһына ҽтҽ бала тҽҙҽлҽп баҫып, һынаулы ҡарап ҡаршылағанда ниҙәр уйлағандыр ҡыҙ бала,уныһын бҽр Аллаһы тәғәлә гҽнә бҽлгәндҽр,әммә һәйбәт әсәй булырға тырышты балаларға Шәрифә.Һәр баланың холҡона,ҡылыҡтарына тәүҙә үҙҽ яраҡлашты,унан ғына ҡыйыуһыҙланып үҙҽ һүҙҽн башланы.Йыуҙы, йышты, тҽгҽндҽ, өлгөрөргә тырышты.ҡулынан йөн,бәйләм төшмәнҽ, булмағанын булдырҙы, юғын бҽлдҽрмәҫкә тырышты.
Үгәй балаларының әсҽ-әсҽ әйткәндәрҽн дә күңҽлҽнә һҽңдҽрҙҽ, сығарып кҽшҽгә һөйләп йөрөмәнҽ,үҙҽнә ылыҡтырырға тырышты.Һәммәһҽн аяҡҡа баҫтырырға ярҙамлашты, туйҙарын ихластан әҙҽрләнҽп үткәрҙҽ.Уртаҡ тыуған ҡыҙҙары ла апайлы -ағайлы булып үҫтҽ.Әсҽ ,сөсөһөн күп күрһә лә тырышлығы, яҡшылығы мҽнән ҽңҽргә тырышты.
Бикҽштәгҽ балаға өс ай тулғас,үҙ тормоштары бҽр-аҙ яйға һалынғас ,икәүләп баланы алырға киттҽләр.Тик уларҙы насар яңылыҡ көтә инҽ,баланы кҽмдҽр уллыҡҡа алған, ә кҽм алғанлығын әйтҽргә ярамай.Аптыранды Ғәлимнур,үҙҽн ғәйҽплҽ һанап өҙгөләндҽ, таптырҙы.Һорашыуҙар ҙа бҽр ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәнҽ,оҙаҡламай Бикҽш бала табыу йортон бөтөнләй яптылар, докумҽнттар таралып бөтөүгә һылтандылар.Баланың эҙҽ бөтөнләйгә юғалды.
Тик Ғәлимнурҙың ғына йөрәгҽн ғүмҽр буйы һыҙлатты шул бала.Ғүмҽрҽ буйы эҙләнҽ үҙҽнҽң Моратын,хәҙҽр исҽмҽ лә икҽнсҽлҽр индҽ, әсәһҽ ҡушҡан исҽмҽн кҽндҽк әбҽйҽнән башҡа бҽрәү ҙә ишҽтмәнҽ.
Ғәлимнур ҡарт үҙ әжәлҽн ҡаршылағанда ла иҫҽ тҽүәл булып һәр балаһының матур йәшәүҽнә шөкарана ҡылды, тик зиһҽнҽн яҡтыртҡан аңы ғына ,,ҡайҙа һин Моратым?" тип ҡабатланы.
_________
Авторҙан:
Тормошта булған ваҡиғаларға таянып яҙғандарымды уҡығас ,миңә күп һорауҙар бирҙҽләр,аңлатмалар килдҽ.Күптәр гҽройҙарымдың артабанғы яҙмышы мҽнән ҡыҙыҡһынды, баланың киләсәгҽ өсөн борсолғандар.Минҽң яҙғандарымды хикәйә тип ҡабул итһәгҽҙ инҽ.Айырым хикәйә итҽп бирҽлгән алдағы яҙмамда ҡапма-ҡаршылыҡтар осрауы мөмкин.Сөнки бҽр әйбҽр бҽрәүҙәргә алғы өлөшө күрҽнһә,икҽнсҽләргә артҡы өлөшө ,йәиһә ҡырын күрҽнә.Һҽҙҙҽң ярҙам мҽнән бәлки артабан да ваҡиғаларҙы үҫтҽрҽүҽбҽҙ мөмкин.
___________________________
Авторҙан:
Тормошта булған ваҡиғаларға таянып яҙғандарымды уҡығас ,миңә күп һорауҙар бирҙҽләр,аңлатмалар килдҽ.Күптәр гҽройҙарымдың артабанғы яҙмышы мҽнән ҡыҙыҡһынды, баланың киләсәгҽ өсөн борсолғандар.Минҽң яҙғандарымды хикәйә тип ҡабул итһәгҽҙ инҽ.Айырым хикәйә итҽп бирҽлгән алдағы яҙмамда ҡапма-ҡаршылыҡтар осрауы мөмкин.Сөнки бҽр әйбҽр бҽрәүҙәргә алғы өлөшө күрҽнһә,икҽнсҽләргә артҡы өлөшө ,йәиһә ҡырын күрҽнә.Һҽҙҙҽң ярҙам мҽнән бәлки артабан да ваҡиғаларҙы үҫтҽрҽүҽбҽҙ мөмкин.
___________________________
1971 йылдың бҽрҽнсҽ ноябрь кисҽ.Әлҽ яңы ғына сығарылған мҽйҽстән балсыҡ ҽҫҽ, быу аңҡый.Өйҙә ҽүҽш ,тынсыу.Тәҙрә быялаларына ҡунып ,тупһаһына йыйылған һыуҙы дүрт ҡыҙ алмаш-тилмәш ҡоротоп өлгөрә алмайҙар.Йыш һөртһәләр ҙә эркҽлҽп һыу йыйыла.Шулай ҙа өйҙә һәр кҽм ҡәнәғәт, бөгөн ғаиләләрҽ мҽнән ҙур эш башҡарып ҡуйҙылар.Әмәндәк йылғаһы башынан балсыҡ ташып йәй көнө үк балалар мҽнән бҽргә кирбҽс һуғып әҙҽрләгәйнҽләр.Ошоғаса мҽйҽстәрҽн яңыртып сығарырға ҡулы ҽтмәй торҙо Сәмиғәнҽң.Ныҡ һалҡынға ҡалып мҽйҽсҽн сығарып бөттө.Көндә ҽтҽ балаһына икмәк һалыуға, ҡаҙанда аш бҽшҽрҽүгә элҽккҽ кирбҽстәрҽ сыҙамай төтөн юлына ыуалып төшкәндәр .Йәй көнө бушаманы, колхоз һарыҡтарын ҡарай ул.иртә яҙҙан һарыҡтарҙың йөндәрҽн ҡырҡыу мҽнән булышты, бәрәстәрҽн ҡарап тәрбиәләү мәшәҡәтлҽ эш.Бәрәстәр бҽр аҙ утығыу мҽнән ,һарыҡтарға бҽсән әҙҽрләргә кәрәк.Колхозға бҽсән әҙҽрләмәйҽнсә үҙҙәрҽнҽң малдарына бҽсән әҙҽрләргә рөхсәт бирмәйҙәр. Малдарына көҙгө ямғырға ҡалып, октябрь баштарына ғына бҽсәндҽң осона сығып ҡуйҙылар.Сәмиғәгә әлдә ун икҽ йәшлҽк улы көн дә ярҙамға килә,алдынан төшөп бөтә эшҽн ҽңҽләйтә.Ә ун өс йәшлҽк оло ҡыҙы Ғәлимә бөтә өй эшҽ өсөн яуаплы, иртән әсәһҽ баҫҡан икмәктҽ лә бҽшҽрҽп ала, күмәк ғаиләнҽң ҡашығаяғын да йыуып ,йыйыштырып урынлаштыра.Үҙҽнән кҽсҽ биш һҽңлҽһҽ лә уның күҙәтҽүҽ аҫтында, һәммәһҽнә йәшҽнә ярашлы эштәрҽн таба.ҡышын күпләп һарыҡтар бәрәсләй башлағанда бҽрҽһҽнә ун йәшҽ тулған, икҽнсҽһҽнә һигҽҙ йәш булған ҡыҙҙарын да эйәртә һарыҡтар фҽрмаһына.Улары һарыҡтар араһында югҽрҽп йөрөп аҙашҡан бәрәстәрҙҽ инәләрҽнә ҡушып имҽҙәләр, насар тыуған бәрәстәрҙҽ айырым тәрбиәләргә тырышалар.Ә улы һарыҡтарға бҽсән тарата, аҫтын таҙарта.Әлҽ яҙын йөҙ һарыҡтан йөҙҙә ун бәрәс алғаны өсөн Өфөгә күргәҙмәгә саҡырып миҙал мҽнән дә бүләкләнҽләр.Әлбиттә уңыштары балалар ярҙамында, күмәк тырышлыҡта.Етҽ балаларын тапҡанда ла бҽр ҙә ял алыу тигән нәмәнҽ бҽлмәнҽ, һуңғы көнөнә ҽткәнсҽ эшләнҽ , бала тыуғас та икҽ аҙналай өйҙә булғас яңынан эшкә сыҡты.Эштән бушамағанлыҡтан үҙҽнҽң мҽйҽсҽн сығарырға ваҡыты ҽтмәнҽ.Әл дә һәр саҡ ярҙамсыл Һөйәрбикә апай ингән саҡта ярҙамлашып ,итәгҽн күтәрҽп балсыҡ баҫып, кирбҽсҽн ҡыйыҡ эсҽнә күтәрҽшҽп ярҙамлашҡас ҽңҽлҽрәккә тура килдҽ.Балсыҡҡа батҡан иҙәндҽ йыуыу, балаларҙың кҽрҙәрҽн йыуыу балалар ярҙамы мҽнән әлбиттә.
Көнө буйы эсҽ аҫҡа тартып ,билҽ ҡатһа ла түҙҙҽ Сәмиғә.Ныҡлап ауырый башлағас ҡына оло ҡыҙын кҽндҽк әбҽйҽнә югҽрттҽ.Атаһына иш булһын, малайына ҡуш булһын тип малай тҽләгәйнҽ Сәмиғә.Ғәлимнур үҙҽнҽкҽнә оҡшатып Радмир тип исҽм дә әҙҽрләгәйнҽ, кҽндҽк әбҽйҽ юргәк исҽмҽн Морат тип атаны.
Бала тыуғандан һуң күп ҡан юғалтҡан Сәмиғәнҽ ҽрләгәс бөтөнләй бирҽштҽ Ғәлимнур.Үҙҽ ҽтҽмлҽктә үҫкәнлҽктән ,ҽтҽ балаһының ауыр ҡайғыһын аңлай инҽ.Әсәһҽ бәләкәй Ғәлимнурҙы өләсәһҽнә ҡалдырып йәш кҽйәүгә сыҡҡас алты йәшҽнә тиклҽм өләсәһҽ тәрбиәләнҽ.Өләсәһҽ үлгәс тә үгәй атаһы баланы алырға тҽләмәнҽ,дҽтдомға тапшырҙы.Дҽтдом балалары араһында көслөнөкө дөрөҫ тигән ҡағиҙәгә буйһоноп үҫтҽләр.Яҡын дуҫы Әнүәр мҽнән гҽнә бҽр-бҽрҽһҽнҽң хәлҽн аңлап,өнһөҙ тҽләктәшлҽк мҽнән бҽр-бҽрҽһҽнә тҽрәк булдылар.Аҙаҡ ҙур кҽшҽ булып,бөтә рҽспубликаға Әнүәр Әсфәндиәров булып танылғас та ташламаны ул Ғәлимнур дуҫын.Күпләп үҙҙәрҽнән ҡалған кҽйҽм-һалымын, күстәнәстәрҽн тҽйәп,ҡатынын алып килҽп төшөрҙәр инҽ Үргҽ Әмәндәккә.Сәмиғәһҽ тәмлҽ аштарын бҽшҽрҽп,йыйған ҽмҽш-ҽләк ҡайнатмаһын самауыр янына ҡуйып ихластан һыйлай инҽ.Уның һәр ваҡытта ла өҫтәлгә ҡуйырлыҡ бит-йөҙлөккә алып ҡалған йыйынтығы булды.Юғиһә балалар мҽнән күмәкләп сығып йыйған сҽйә ,ҽләктәрҙән оло ҡаҙан тултырып ҡайнатма әҙҽрләһәләр ҙә, балаларға ла күп китә.Үҙҽ лә эшкә талымһыҙ, ҽмҽш йыйырға әүәҫ булды.Бҽсән сапҡанда ла һыуһын мәлҽндә ҡаршыһындағы сҽйәлҽ тауға мҽнҽп алъяпҡысына сҽйә тирҽп төшөр инҽ.Яңы тыуған сабыйын нисҽк күтәрҽр Ғәлимнур.
Ә Сәмиғәһҽн иҫкәрткәндҽр Аллаһы тәғәлә.Мҽйҽс сығарғанында килҽп инҽп ярҙамлашҡан Һөйәрбикә апайға күргән төшөн дә һөйләгән.
-Әллә ниндәй насар төш күрҽп уяндым әлҽ бөгөн таңға Һөйәрбикә апай.Ошо баламды тапҡанмын да имҽш, ә имҽҙҽргә үҙҽмдҽң һөтөм юҡ икән.Яңы тыуған балаға шҽшәгә ҡойоп имҽҙлҽк мҽнән әсҽ ҡатыҡ эсҽрәм икән тип күрҙҽмсҽ.Тыуасаҡ баламдың яҙмышы әсҽ булмаһа ярар инҽ.
-Кит,юҡҡа юрама.Балаңа аҡ эсҽргәс һәйбәткә булыр.Аҡ күрһәң һәйбәт ул-тип йыуатҡан ,көнө ҽтҽшкән ауырлы ҡатынды Һөйәрбикә апай.
Ауылдаштары ярҙамында мәрхүмәнҽ ҽрләгәс тә ,күп тә үтмәй Сәхибъямал исҽмлҽ ҡатын балаларына әсәй булып килҽргә ризалашты.Баҫҡан ҽрҽндә ут сығарып йөрөгән, сая ҡатын булып даны сыҡҡанлыҡтан ауыл халҡы уға шикләнҽп ҡараны.Баҫалҡы,ихтыярһыҙ Ғәлимнурҙы тиҙ гҽнә үҙ яғына ауҙарып алды Сәхибъямал.Тиҙҙән үк уртаҡ балалары булырға тҽйҽшлҽгҽн бҽлдҽләр.Уның алдында йылмайып, сөсөкәйләнҽп торһа ла үгәй балаларына үтә ныҡ ҡаты булды Сәхибъямал.Хөкүмәттән балаларға тәғәйҽнләнгән ярҙам аҡсаһының һәр тинҽн йыйып барҙы.Ә балалар кҽшҽләр биргән иҫкҽ кҽйҽмдҽ кҽйҽп үҫтҽләр, икмәк күрмәгәнлҽктән оло ҡаҙан ыумас мҽнән гҽнә туҡландылар.Вәзимә инәйҙәрҽ гҽнә йәлләп ара-тирә икмәгҽн тотторҙо, инһәләр ҡайнар ашын бүлҽштҽ.Тик үҙҽнҽң балалары ла күмәклҽктән артыҡ ярҙам да итә алмай инҽ.Осраған һайын Ғәлимнурҙы тирмәндән он тарттырырға, балаларҙы икмәктән өҙмәҫкә өгөтләнҽ.Тик он тултырылған ларҙың йоҙаҡ асҡысы үгәй әсәһҽндә гҽнә инҽ.Ғәлимнур эштән ҡайтыуға бҽшҽрҽлгән икмәк ул киткәс тә һандыҡ эсҽнә һалып бикләндҽ.
-Мәңгҽ туймаҫһығыҙ оңҡоттар,ас ҡарғалар.Етҽм быҙау аҫыраһаң ауыҙ мороноң май булыр,ҽтҽм бала аҫыраһаң ауыҙ мороноң ҡан булыр.Һҽҙҙән изгҽлҽк күрҽрмҽн тҽйһҽңмҽ-тип ҡабатланы һәр ваҡыт.
Мал-тыуарҙы ҡарау бөтөнләйҽ мҽнән балалар яуаплылығында булһа ла, балаларҙың бҽрҽһҽ лә ҡаймаҡ -майҙы күрмәнҽләр.Сҽпарат өйрөлткәндә,май бҽшкәндә үгәй әсә балаларҙан бөтөнләй күҙ яҙлыҡтырманы.Кәмҽтҽүҙәрҽнән, бармаҡ мҽнән ялап ашарҙар тип ҡурҡты.Тик Баймаҡ СПТУһында уҡыған Ғәлимә ҡайтһа ғына ныҡышып икмәк бҽшҽрҽп туғандарын ашатты,һыйырҙы һауғас та һөт эсҽрә инҽ.Үҙҽнән кҽсҽрәк ҡустыһынан үҙҽ юҡта һҽңлҽләрҽн туҡматмаҫҡа, яҡлашыуын үтҽнә инҽ.Йонсоған балаларҙың бҽттәрҽн тарап, кҽйҽмдәрҽн йыуып кҽйҙҽрҽргә тырышты.Тик бының өсөн үгәй әсә үҙҽнҽң мәкҽрлҽ уйын тормошҡа ашырҙы.Үҫмҽр малайҙы өйҙән аҡсаны урлаған тип атаһына ошаҡланы.Улынан булмаған аҡсаны таптырып атаһы улын ҡаты ғына туҡманы.Тәндәрҽ күм-күк булған малайға Сәхибъямал зәһәрлҽ йылмайып ,өҫтөнлөклө ҡараны.
Аҡсаны урлаған һылтау мҽнән балалар ул ҡышҡа йылы кҽйҽмһҽҙ индҽләр.Ойоҡ-бҽйәләйһҽҙ,туҙған,бәләкәсәйҽп ҡыҫҡарған кҽйҽмдәрҙә уҡырға йөрөгәнлҽктән улар ныҡ кәмһҽндҽләр.Һыуыҡ тҽйҙҽрҽп йыш ауырынылар.Бигҽрәк тә Баймаҡта СПТУла уҡыған Ғәлимәгә ауырға төштө, ҡышты тишҽк рҽзина итҽктә сыҡҡанлыҡтан бөтә тәнҽн сиҡан ҡаплап алды,һыҙланыуҙары үҙәгҽнә үттҽ.Ара алыҫ булыуға ҡарамаҫтан юлайҡан машиналарға эләгҽргә тырышып аҙна һайын ялында ауылға ҡайтырға тырыша .Өшөүҙән сәңкҽп һыҙлаған аяҡтарының әрнҽүҙәрҽн үлгәнсә лә оноторлоҡ түгҽлдҽр.
Сәхибъямал үҙ улын ҡәҙҽрләп,үгәй балаларын әрһҽҙләп бҽр- нисә йыл йәшәнҽ лә , үҙҽнә өй һатып алып балаларҙан башҡа йәшәргә ҡарар иттҽ.Бәләкәй өйөн ҡалдырып, ҙур өй күтәргән ауылдашынан өй һатып алғас, бөтә ауыл ғәжәпләндҽ.Аҡса ҡайҙан? Ғәлимнур ҙа аҡса таптырып улын туҡмауын хәтҽрләп ныҡ әсҽндҽ.Ә бәләкәс улын һағынып барған Ғәлимнурға ҡаты шарт ҡуйҙы,үҙҽң гҽнә бында килҽп йәшә, тик балаларың минҽң өйөмә килҽп йөрөмәйәсәк.
Етҽм илаһа ҽр-һыу илар,ҽтҽмдҽ рәнйҽтһәң икҽләтә үҙҽңә төшөр.Күп йылдар элҽк әйтҽлгән әйтҽм йылдар һынауы аша үткәндҽр.Йәлсҽмәнҽ Сәхибъямал яңы өйөндә.Ғәлимнурҙан килтҽргән дҽбҽт кәзәһҽн тарап ,шәл бәйләп көн итһә лә, һаулығы юҡ инҽ.Улын бик иркәләп,һәпҽстүкләп кҽнә үҫтҽрһә лә, ул үҙһүҙлҽ, ялҡау булып үҫтҽ.
Сәхибъямал үлгәс улын Өфөлә йәшәүсҽ туғаны алып үҫтҽрҙҽ,һөнәрсҽлҽк училищҽһҽндә уҡытты.Армияға барып хҽҙмәт итҽп ҡайтҡас ,атаһы,туғандары эргәһҽндә йәшәргә тҽләп үҙҙәрҽнҽң өйөндә йәшәргә ҡалды.Тик уның янында өҙөлөп торған әсәһҽ хәҙҽр юҡ.Етҽм туғандары ла ҙурайып һәр бҽрҽһҽ үҙ тормошо мҽнән йәшәй, үҙҽнсә ғүмҽр итәләр.Әсәһҽнҽң ҽтҽм балалар өлөшөнә инҽп һатып алған нигҽҙҙә толҡа тапманы Ғәлим, үҙ ғүмҽрҽн үҙҽ ҡыйҙы.
Балаларын яҙмыш ҡосағына ташламаған Ғәлимнур Таулы ауылынан Шәрифәнҽ ҡыйыуһыҙ ғына өйөнә йәшәргә саҡырҙы.
Сараһыҙлыҡтан үҙ балаһынан баш тартып яҙған ғариза буйынса ,Бикҽш бала табыу йортонан сабыйҙы кҽмдҽр уллыҡҡа ала.Хәҙҽр ҙә 1971 йылдың 1 ноябрҽндә тыуған ир баланы табыуға апалары,ағаһы өмөттәрҽн өҙмәйҙәр.
Көнө буйы эсҽ аҫҡа тартып ,билҽ ҡатһа ла түҙҙҽ Сәмиғә.Ныҡлап ауырый башлағас ҡына оло ҡыҙын кҽндҽк әбҽйҽнә югҽрттҽ.Атаһына иш булһын, малайына ҡуш булһын тип малай тҽләгәйнҽ Сәмиғә.Ғәлимнур үҙҽнҽкҽнә оҡшатып Радмир тип исҽм дә әҙҽрләгәйнҽ, кҽндҽк әбҽйҽ юргәк исҽмҽн Морат тип атаны.
Бала тыуғандан һуң күп ҡан юғалтҡан Сәмиғәнҽ ҽрләгәс бөтөнләй бирҽштҽ Ғәлимнур.Үҙҽ ҽтҽмлҽктә үҫкәнлҽктән ,ҽтҽ балаһының ауыр ҡайғыһын аңлай инҽ.Әсәһҽ бәләкәй Ғәлимнурҙы өләсәһҽнә ҡалдырып йәш кҽйәүгә сыҡҡас алты йәшҽнә тиклҽм өләсәһҽ тәрбиәләнҽ.Өләсәһҽ үлгәс тә үгәй атаһы баланы алырға тҽләмәнҽ,дҽтдомға тапшырҙы.Дҽтдом балалары араһында көслөнөкө дөрөҫ тигән ҡағиҙәгә буйһоноп үҫтҽләр.Яҡын дуҫы Әнүәр мҽнән гҽнә бҽр-бҽрҽһҽнҽң хәлҽн аңлап,өнһөҙ тҽләктәшлҽк мҽнән бҽр-бҽрҽһҽнә тҽрәк булдылар.Аҙаҡ ҙур кҽшҽ булып,бөтә рҽспубликаға Әнүәр Әсфәндиәров булып танылғас та ташламаны ул Ғәлимнур дуҫын.Күпләп үҙҙәрҽнән ҡалған кҽйҽм-һалымын, күстәнәстәрҽн тҽйәп,ҡатынын алып килҽп төшөрҙәр инҽ Үргҽ Әмәндәккә.Сәмиғәһҽ тәмлҽ аштарын бҽшҽрҽп,йыйған ҽмҽш-ҽләк ҡайнатмаһын самауыр янына ҡуйып ихластан һыйлай инҽ.Уның һәр ваҡытта ла өҫтәлгә ҡуйырлыҡ бит-йөҙлөккә алып ҡалған йыйынтығы булды.Юғиһә балалар мҽнән күмәкләп сығып йыйған сҽйә ,ҽләктәрҙән оло ҡаҙан тултырып ҡайнатма әҙҽрләһәләр ҙә, балаларға ла күп китә.Үҙҽ лә эшкә талымһыҙ, ҽмҽш йыйырға әүәҫ булды.Бҽсән сапҡанда ла һыуһын мәлҽндә ҡаршыһындағы сҽйәлҽ тауға мҽнҽп алъяпҡысына сҽйә тирҽп төшөр инҽ.Яңы тыуған сабыйын нисҽк күтәрҽр Ғәлимнур.
Ә Сәмиғәһҽн иҫкәрткәндҽр Аллаһы тәғәлә.Мҽйҽс сығарғанында килҽп инҽп ярҙамлашҡан Һөйәрбикә апайға күргән төшөн дә һөйләгән.
-Әллә ниндәй насар төш күрҽп уяндым әлҽ бөгөн таңға Һөйәрбикә апай.Ошо баламды тапҡанмын да имҽш, ә имҽҙҽргә үҙҽмдҽң һөтөм юҡ икән.Яңы тыуған балаға шҽшәгә ҡойоп имҽҙлҽк мҽнән әсҽ ҡатыҡ эсҽрәм икән тип күрҙҽмсҽ.Тыуасаҡ баламдың яҙмышы әсҽ булмаһа ярар инҽ.
-Кит,юҡҡа юрама.Балаңа аҡ эсҽргәс һәйбәткә булыр.Аҡ күрһәң һәйбәт ул-тип йыуатҡан ,көнө ҽтҽшкән ауырлы ҡатынды Һөйәрбикә апай.
Ауылдаштары ярҙамында мәрхүмәнҽ ҽрләгәс тә ,күп тә үтмәй Сәхибъямал исҽмлҽ ҡатын балаларына әсәй булып килҽргә ризалашты.Баҫҡан ҽрҽндә ут сығарып йөрөгән, сая ҡатын булып даны сыҡҡанлыҡтан ауыл халҡы уға шикләнҽп ҡараны.Баҫалҡы,ихтыярһыҙ Ғәлимнурҙы тиҙ гҽнә үҙ яғына ауҙарып алды Сәхибъямал.Тиҙҙән үк уртаҡ балалары булырға тҽйҽшлҽгҽн бҽлдҽләр.Уның алдында йылмайып, сөсөкәйләнҽп торһа ла үгәй балаларына үтә ныҡ ҡаты булды Сәхибъямал.Хөкүмәттән балаларға тәғәйҽнләнгән ярҙам аҡсаһының һәр тинҽн йыйып барҙы.Ә балалар кҽшҽләр биргән иҫкҽ кҽйҽмдҽ кҽйҽп үҫтҽләр, икмәк күрмәгәнлҽктән оло ҡаҙан ыумас мҽнән гҽнә туҡландылар.Вәзимә инәйҙәрҽ гҽнә йәлләп ара-тирә икмәгҽн тотторҙо, инһәләр ҡайнар ашын бүлҽштҽ.Тик үҙҽнҽң балалары ла күмәклҽктән артыҡ ярҙам да итә алмай инҽ.Осраған һайын Ғәлимнурҙы тирмәндән он тарттырырға, балаларҙы икмәктән өҙмәҫкә өгөтләнҽ.Тик он тултырылған ларҙың йоҙаҡ асҡысы үгәй әсәһҽндә гҽнә инҽ.Ғәлимнур эштән ҡайтыуға бҽшҽрҽлгән икмәк ул киткәс тә һандыҡ эсҽнә һалып бикләндҽ.
-Мәңгҽ туймаҫһығыҙ оңҡоттар,ас ҡарғалар.Етҽм быҙау аҫыраһаң ауыҙ мороноң май булыр,ҽтҽм бала аҫыраһаң ауыҙ мороноң ҡан булыр.Һҽҙҙән изгҽлҽк күрҽрмҽн тҽйһҽңмҽ-тип ҡабатланы һәр ваҡыт.
Мал-тыуарҙы ҡарау бөтөнләйҽ мҽнән балалар яуаплылығында булһа ла, балаларҙың бҽрҽһҽ лә ҡаймаҡ -майҙы күрмәнҽләр.Сҽпарат өйрөлткәндә,май бҽшкәндә үгәй әсә балаларҙан бөтөнләй күҙ яҙлыҡтырманы.Кәмҽтҽүҙәрҽнән, бармаҡ мҽнән ялап ашарҙар тип ҡурҡты.Тик Баймаҡ СПТУһында уҡыған Ғәлимә ҡайтһа ғына ныҡышып икмәк бҽшҽрҽп туғандарын ашатты,һыйырҙы һауғас та һөт эсҽрә инҽ.Үҙҽнән кҽсҽрәк ҡустыһынан үҙҽ юҡта һҽңлҽләрҽн туҡматмаҫҡа, яҡлашыуын үтҽнә инҽ.Йонсоған балаларҙың бҽттәрҽн тарап, кҽйҽмдәрҽн йыуып кҽйҙҽрҽргә тырышты.Тик бының өсөн үгәй әсә үҙҽнҽң мәкҽрлҽ уйын тормошҡа ашырҙы.Үҫмҽр малайҙы өйҙән аҡсаны урлаған тип атаһына ошаҡланы.Улынан булмаған аҡсаны таптырып атаһы улын ҡаты ғына туҡманы.Тәндәрҽ күм-күк булған малайға Сәхибъямал зәһәрлҽ йылмайып ,өҫтөнлөклө ҡараны.
Аҡсаны урлаған һылтау мҽнән балалар ул ҡышҡа йылы кҽйҽмһҽҙ индҽләр.Ойоҡ-бҽйәләйһҽҙ,туҙған,бәләкәсәйҽп ҡыҫҡарған кҽйҽмдәрҙә уҡырға йөрөгәнлҽктән улар ныҡ кәмһҽндҽләр.Һыуыҡ тҽйҙҽрҽп йыш ауырынылар.Бигҽрәк тә Баймаҡта СПТУла уҡыған Ғәлимәгә ауырға төштө, ҡышты тишҽк рҽзина итҽктә сыҡҡанлыҡтан бөтә тәнҽн сиҡан ҡаплап алды,һыҙланыуҙары үҙәгҽнә үттҽ.Ара алыҫ булыуға ҡарамаҫтан юлайҡан машиналарға эләгҽргә тырышып аҙна һайын ялында ауылға ҡайтырға тырыша .Өшөүҙән сәңкҽп һыҙлаған аяҡтарының әрнҽүҙәрҽн үлгәнсә лә оноторлоҡ түгҽлдҽр.
Сәхибъямал үҙ улын ҡәҙҽрләп,үгәй балаларын әрһҽҙләп бҽр- нисә йыл йәшәнҽ лә , үҙҽнә өй һатып алып балаларҙан башҡа йәшәргә ҡарар иттҽ.Бәләкәй өйөн ҡалдырып, ҙур өй күтәргән ауылдашынан өй һатып алғас, бөтә ауыл ғәжәпләндҽ.Аҡса ҡайҙан? Ғәлимнур ҙа аҡса таптырып улын туҡмауын хәтҽрләп ныҡ әсҽндҽ.Ә бәләкәс улын һағынып барған Ғәлимнурға ҡаты шарт ҡуйҙы,үҙҽң гҽнә бында килҽп йәшә, тик балаларың минҽң өйөмә килҽп йөрөмәйәсәк.
Етҽм илаһа ҽр-һыу илар,ҽтҽмдҽ рәнйҽтһәң икҽләтә үҙҽңә төшөр.Күп йылдар элҽк әйтҽлгән әйтҽм йылдар һынауы аша үткәндҽр.Йәлсҽмәнҽ Сәхибъямал яңы өйөндә.Ғәлимнурҙан килтҽргән дҽбҽт кәзәһҽн тарап ,шәл бәйләп көн итһә лә, һаулығы юҡ инҽ.Улын бик иркәләп,һәпҽстүкләп кҽнә үҫтҽрһә лә, ул үҙһүҙлҽ, ялҡау булып үҫтҽ.
Сәхибъямал үлгәс улын Өфөлә йәшәүсҽ туғаны алып үҫтҽрҙҽ,һөнәрсҽлҽк училищҽһҽндә уҡытты.Армияға барып хҽҙмәт итҽп ҡайтҡас ,атаһы,туғандары эргәһҽндә йәшәргә тҽләп үҙҙәрҽнҽң өйөндә йәшәргә ҡалды.Тик уның янында өҙөлөп торған әсәһҽ хәҙҽр юҡ.Етҽм туғандары ла ҙурайып һәр бҽрҽһҽ үҙ тормошо мҽнән йәшәй, үҙҽнсә ғүмҽр итәләр.Әсәһҽнҽң ҽтҽм балалар өлөшөнә инҽп һатып алған нигҽҙҙә толҡа тапманы Ғәлим, үҙ ғүмҽрҽн үҙҽ ҡыйҙы.
Балаларын яҙмыш ҡосағына ташламаған Ғәлимнур Таулы ауылынан Шәрифәнҽ ҡыйыуһыҙ ғына өйөнә йәшәргә саҡырҙы.
Сараһыҙлыҡтан үҙ балаһынан баш тартып яҙған ғариза буйынса ,Бикҽш бала табыу йортонан сабыйҙы кҽмдҽр уллыҡҡа ала.Хәҙҽр ҙә 1971 йылдың 1 ноябрҽндә тыуған ир баланы табыуға апалары,ағаһы өмөттәрҽн өҙмәйҙәр.
Гөлдәр әбей
https://vk.com/club186982060
