Илһөйәрлектән туҡылған шиғриәт

Илһөйәрлектән    туҡылған  шиғриәт

      Башҡорт  шиғриәте   донъяһында  яҡташыбыҙ Мөнир Ишкенә  улы  Иҡсановтың  айырым  урыны  бар. Бынан  алты йыл элек  нәшер ителгән “Урал  ҡоросо” шиғри китабынан һуң автор сираттағы  йыйынтығын  да  уҡыусыларға тәҡдим  итергә  йыйына. Шиғриәт  Мөнир  Иҡсанов  өсөн милләтенең  яҙмышы, туған  телен  ҡурсалау, тиңдәр алдында  тиң  булыу, Ватансылыҡ  рухын  күтәреү. Авторҙың  шиғырҙары, ҡобайырҙары,одалары,бағышлауҙары,өгөт- нәсихәттәре, мәҙхийәләре данлы  ла, ҡанлы ла  тарихыбыҙҙы, уның  арҙаҡлы  шәхестәрен мәңгелеккә хәтер күңеленә  һалыу, рухи  асылыбыҙ  аша  иманыбыҙға  килеү  юлын  асыҡлау  мотивтары илаһи  көскә  эйә.

  Республиканың “Ағиҙел”,”Шоңҡар”,“Башҡортостан  уҡытыусыһы”, “Ватандаш” журналдарында, “ Башҡортостан”,” Йәшлек”,”Киске Өфө”, “ Яйыҡ”, “Урал” гәзиттәрендә донъя  күргән поэмалары,одалары, тиҫтәләгән  шиғырҙары, атап  әйткәндә,халҡыбыҙҙың  данлы  улы  Муса  Мортазиндың  йөҙ ҙә утыҙ  биш йыллығына  арналған “ Һорау” поэмаһы үҙенең  поэтик образлылығы,тетрәткес  юҡһыныу һағышы үә легендар  полководецтың фажиғәле  яҙмышын бар  дөрөҫлөгөндә  дәрес   барышы  формаһында ( сценарийында) уҡыусыларға   Һорау-яуап  өлгөһөн  бирә. Һушыңды  алырлыҡ  поэма,уҡыған  һайын күҙҙән  йәштәр  килә. Эйе, ысынында  шулай, был  поэма оло   тәрбиә дәресе, ысын  шиғриәт, халыҡсан  шиғриәт. Оҙаҡ та үтмәй М.Иҡсанов күренекле  фольклорсы, ғалим-педагог М.Х.Минһажетдиновтың  хәтер  кисәһенә “ Алпамыша “ одаһын гәзит-журналдарға  баҫтырҙы. Марат ағайҙың  дәү  образын Алпамыша  образына  тиңләп уҡыусыларға  еткерҙе. Мөнир  ҡусты көтмәгәндә минең “ Ялҡынлы  патриот. Милләт  һаҡсыһы” китабымдағы Ризван  Хажиевтың хәтер  кисәһенә “Ҡаһарман  зат” шиғри  мәҙхиәһен  ижад  итте.

                           “...Салауатттың  үлмәҫ гүзәл  һыны

                               Балҡып  тора мәғрүр  суйында

                                Ризван  шулай,ҡаһарман  зат  булып,

                               Мәңге  йәшәр  Китап  һынында!”-

тигән  юлдар  менән  тамамлай  шағир.М.Иҡсанов.

 Минең  автор-төҙөүсе  булараҡ “Лира – Әхмәт Яҡшыбаева. Ижадында – халыҡ  ғәме” исемендә  тупланған ғилми – энциклопедик баҫмамда әҙибә-хажиә Л.Яҡшыбаева  ижадына  арнап “Милләт  әсәһе” исемле бағышлауын  яҙып хеҙмәттең  бәҫен  күтәреп  ебәреүе  үҙе  ни   тора. Афарин ! Уның  тынғыһыҙ  өлгөргәнлегенә, әйтер  инем, күңел  арғымағына иҫең  китерлек.Ошо  бағышлауҙың дүрт юлын  ғына килтерәйек  ,булмаһа..

                                 “Аҫабаны  баға – Сәйетбаба,

                                   Башҡорт  илкәйенең  бишеге.

                                   Ғәжәпме  ни  ошо  изге  ерҙә

                                    Милләт  әсәһенең   үҫеүе ?!”

Бынан  да  ҙур  баһа  балҡышын  сағылдырыу тик  Мөнир шиғриәтенә  генә  хастыр,моғайын.

Мөнир  Иҡсановтың “Урал ҡоросо”ндағы поэма,ҡобайыр, бәйеттәр, робағиҙар, шулай  уҡ  бөгөн бик  һирәк  осраған ғәзәл,сонет  формалары  күп. Был  үҙе  үк йыйынтыҡтың шиғри формаларға бай  булыуына  дәлил. Мәҫәлән, “Әләм”  исемле  шиғырынан:

                                “...Таба  алмам  инде алыҫтарҙан

                                 Ҡарашымды алыр  әмәлен.

                                  Йәйҙең  аяҙ  көнөнә ул,әллә

                                  Башҡортостан   элгән  әләмен?!”

       Ошо  шиғыр  китаптың  идея-тематик йөкмәткеһенә  тон  бирә,үҙенә  генә хас  башланғыс лейтмотив  булып  тора.Ғөмүмән, илһөйәрлек  рухы  менән  һуғарылған   беренсе бүлектәге әҫәрҙәр йыйынтыҡтың  төп  өлөшөн  тәшкил  итә .Бында “Усым”,” Урал ҡашҡаһы”,”Һәйкәл”,” Алтын  тамыр”,”Урал ҡоросо”,”Ҡоротло аш”,”Ҡырым”,”Ҡурай  менән  ҡылыс” ише  шиғырҙарҙы  атарға  мөмкин. Автор  үҙ  милләтенең  үткән  тарихын  яҙа, һоҡлана , ғорурлана, шул  мәлдә Ватанының  бөгөнгөһө,киләсәге  хаҡында уйлана һәм  күңеле  менән  һыҙлана  ла:

                                “...Алтын  тамыр !

                                  Күҙ  алдыма баҫһаң,

                                   Уйға  килә  халҡым  тамыры.

                                  Милләтемдең  тыуған  тупрағы  ла

                                  Сал  Ирәмәл , Урал  тауҙары...

                                   Сал  Уралым  минә өндәшкәндәй:

                                   Заманына  тура  ҡарасы,

                                   Һинең дә  бит  йөрәк  тамырында

                                    Урғып  тора   Урал   ҡоросо !”

Патриотик  рухта  ижад  ителгән ошо  һәм  башҡа  шиғырҙарҙың  йөкмәткеһенә шуны  әйтергә мөмкин: автор  илдең бәхетен, именлеген халыҡтың  милли  традицияларына  таяныуҙа, туған  телгә , мәҙәниәтенә  тоғро  ҡалыуҙа  күрә, шул уҡ  ваҡытта  быуаттар  буйы нығына  килгән халыҡ-ара  бәйләнештәрҙең, милләттәр  араһындағы  дуҫлыҡ,татыулыҡтың, бергә  һәм  берҙәм  булыуын, иманыбыҙға  килеүҙең мөһимлеген аҡыл  төбөнән изгелек  ҡылыу сылбырына  теҙә.

                                “... Ҡолдар түгел  бөгөн

                                   Ҡорҙаштар беҙ.

                                    Ҡорло  йортта  беҙҙең  ҡотобоҙ,

                                     Ҡолло  йортҡа ғына  боролмайыҡ,

                                     Ҡабатланмай ҡалһын  хатабыҙ...”

   Мөнир Иҡсанов  мөғәллим-әҙип .Балаларға  туған  теле һәм  әҙәбиәтенән  төплө  белем  биреүҙә  лә   алдынғы  мәғрифәтсе. Ул ҡайһы бер уҡытыусыларҙың дәрес  барышында  уҡыу  планына  ингән  дәрестәрҙә ҡылым  һөйкәлештәре  менән  генә  сикләнмәй, яҙыусыларҙың,тарихсыларҙың  ижад емештәрен сабый  күңеленә  өләшә  белә, күренекле  яҡташтарының фиҙакәр хеҙмәттәренән  өлгөләр  килтерә,рухи  донъяларын  байыта. Шағир  өсөн ата-баба  тарихы, милли үҙаң, халыҡ  традициялары абстракт төшөнсә  түгел. Был уй-хистәре  лирик  геройҙың  ата-әсәһе, туғандары, йәнтөйәге  аша  асыла.

    Мөнир  Иҡсанов шиғриәте  хаҡында фекерҙәр уймағы артабан  да үҙ  сәфәрен  дауам  итер  әле. Иң  мөһиме – үҙ  шиғриәте  менән  уҡыусы  күңелен  матурлауы , нурға  сорнау  һәләтенә  тулы  эйә  булыуы менән, әйтер  инем, халҡы  өсөн янып-көйөп  ижад  итеүе  менән  бәхетле. Ошонан  да  юғары  бейеклек  бармы  икән   был  донъяла ?!

Республика  һәм  район  уҡыусылары  араһында  киң  танылыу  алған шағир Мөнир Ишкенә  улы  Иҡсанов Учалы районы  хакимиәтенең Муса Мортазин  исемендәге премияһына һис  шикһеҙ лайыҡ  тип  нарыҡлайым!

                                   Рәүеф Шаһиев, филология  фәндәре кандидаты.      

ТУҒАНДАР

Шулай икән: йылдар уҙған һайын,
Туғандарға арта мохтажлыҡ.
Көндәр-төндәр буйы һөйләшһәң дә,
Һис һөйләшеп бөтөп туймаҫлыҡ.

Туғандарға, ғәзиз туғандарға
Ҡан ауазы тарта йөрәкте.
Туғандарҙы оҙаҡ күрмәй торһаң,
Йән ғазабы яра йөрәкте.

Туйға йыйылыштыҡ йәй мәлендә,
Тыуған көндәр булыр ҡышҡараҡ.
Яҡын кешеләрҙе күргән һайын,
Күрге килеп тора йышыраҡ.

Бер көн, теҙелешеп, йорт алдында
Тимер аттар килеп туҡтаһа,
Йәнләнә лә китә ҡапҡа тышы,
Йәм эркелә ишек-тупһаға.

Туғандарҙың килеп етеүенә,
Ҡолас йәйеп, хужа һөйөнә!
Шат тауыштар, яҡты йөҙҙәр менән
Ҡот, бәрәкәт инә өйөнә.

Ниндәй оло бәхет туғандарҙың
Күмәк, берҙәм, бергә булыуы,
Ағай-эне, апай-һеңлеләрҙең
Тойолғанда күңел йылыһы!

Ҡояш һымаҡ балҡып китә сырай,
Бер шаяртып алһа еҙнәләр,
Күңел иреп китә май шикелле,
Арҡаларҙан һөйһә еңгәләр.

Дәрт ҡабына, хәл һорашып ҡуйһа
Кейәү, ҡәйнеш йәки ҡайнаға,
Килен, балдыҙ, ҡайынбикә, бикәс
Бер яғымлы итеп ҡараһа.

Ҡоҙалар ҙа зат-зәүерҙәй була,
Бер-береһе менән йөрөшһә…
Юҡ, теләмәй хәҙер минең йөрәк
Туғандашлыҡ ебен өҙөргә.

Иркә һүҙҙәр ишетәһем килә,
Тойғом килә наҙлы ҡараштар.
Бүлешкәндән шатлыҡ артһын ғына,
Кесерәйһен генә аһ-зарҙар.

Туғандарҙың сал сәстәрен шәйләп
Ҡалыу ғына бер аҙ һағышлы.
Ҡойроғонан тотоп алғым килә
Осоп китеп барған ваҡытты…

                                    Мөнир Иҡсанов